• 03.08.2021 19:54

САРИСА

Прв македонски конзервативен портал

Кризата во Тајван може да го означи крајот на Американската империја – Нил Фергусон (прв дел)

ByJane Jancheski

Mar 27, 2021

Во еден познат есеј, филозофот Ајзеа Берлин позајмил објаснување од античкиот поет Архилох: „Лисицата знае многу работи, но ежот знае една голема работа“. „Постои голема бездна меѓу оние од едната страна кои поврзуваат се со единствен, универзален, принцип на организирање во смисла на кој знаат се она што се – ежињата. И од друга страна, оние кои извршуваат многу цели, честопати неповрзани, па дури и контрадикторни – лисиците“ пишува Берлин.

Истата дистинкција може да се направи во областа на големата политика. Денес, постојат две суперсили во светот, САД и Кина. Првата е лисица. Американската надворешна политика се, да ги позајмам епитетите на Берлин, расфрлани или дифузни, движејќи се на многу нивоа. Кина е еж, кој поврзува сè со една непроменлива, сеопфатна, понекогаш само-контрадикторна и нецелосна, на моменти фанатична, унитарна внатрешна визија.

Пред педесет години, архи-лисицата на американската дипломатија, Хенри Кисинџер, одлета во Пекинг во тајна мисија, што во основа ќе го промени глобалниот баланс на силите. Стратешката позадина беше Администрација на Ричард Никсон да ги извлече САД од војната во Виетнам со својите чест и кредибилитет колку што е можно недопрени.

На домашна сцена, во март 1971 година, поручникот Вилијам Кали беше прогласен за виновен за 22 убиства во масакрот Му Лаи. Во април, половина милион луѓе маршираа низ Вашингтон во знак на протест против војната во Виетнам. Во јуни, Њујорк Тајмс започна да ги објавува [тајни] документите од Пентагон.

Средбите на Кисинџер со Џоу Енлаи, кинескиот премиер, беа можеби најзначајните во неговата кариера. Како лисица, советникот за национална безбедност на САД имаше повеќе цели. Главната цел беше да се обезбеди јавна кинеска покана за неговиот шеф, Никсон, да го посети Пекинг следната година. Но, Кисинџер исто така бараше кинеска помош за извлекување на Америка од Виетнам, како и надеж дека ќе го искористи кинеско-советскиот раскол да изврши притисок врз Советскиот Сојуз, главниот противник на Америка во Студената војна, да ја забави трката со нуклеарно вооружување . Во своето воведно обраќање, Кисинџер наведе не помалку од шест прашања за дискусија, вклучително и конфликтот во Јужна Азија кој кулминираше со независност на Бангладеш.

Одговорот на Џоу беше како оној на ежот. Тој имаше само еден предизвик: Тајван. „Ако ова клучно прашање не биде решено“, му рече тој на Кисинџер на почетокот, „тогаш целото прашање [за односите меѓу САД и Кина] ќе биде тешко да се реши“.

Највпечатливо за денешниот читател на транскриптите од овој и од следните состаноци, е главната цел на Џоу која била да го убеди Кисинџер да се согласи „да ја признае НР Кина како единствена легитимна влада во Кина и провинцијата Тајван неотуѓив дел од кинеската територија што мора да се врати во татковината, од каде САД мора да ги повлечат сите свои вооружени сили и воени инсталации“. (По триумфот на комунистите во кинеската граѓанска војна во 1949 година, островот Тајван е последниот постројка на републиканците Куоминтанг. Од Корејската војна, САД ја бранеа автономијата на Тајван).

Со очекување на толку многу награди, Кисинџер беше подготвен да ги направи клучните отстапки што ги бараа Кинезите. „Ние не заговараме решение„ две Кини“ или решение „една Кина, еден Тајван”. Без оглед кои други прашања ги покрена Кисинџер – Виетнам, Кореја, Советите – Џоу го насочуваше разговорот кон Тајван. Дали САД ќе ја признае Народната Република како единствена влада на Кина и ќе ги нормализира дипломатските односи? – Да, по изборите во 1972 година. Дали Тајван би бил исфрлен од Обединетите нации и неговото место во Советот за безбедност даден на Пекинг? – Повторно, да.

Денес истото прашање останува приоритет број еден во Пекинг. Историјата не се развиваше на ист начин како што предвидуваше Кисинџер. Вистина, Никсон ја посети Кина како што беше планирано, Тајван излезен од ООН и за време на претседателот Џими Картер, САД го укинаа својот договор за заемна одбрана со Тајван од 1954 година. Но, про-тајванското лоби во Конгресот на САД успеа да го спаси Тајпеј во 1979 година со Законот за односи со Тајван. Во актот се наведува дека САД ќе ги разгледаат „сите напори да се утврди иднината на Тајван со други средства, освен со мирни средства, вклучително со бојкоти или ембарго, закани за мирот и безбедноста на областа на Западниот Пацифик и сериозно загрижувачки закани за САД. ” Актото исто така, ја обврзува американската влада „да му ги стави на располагање на Тајван таквите одбранбени производи и услуги во толкаво количество што може да бидат потребни за да му се овозможи на Тајван да одржува доволен капацитет за самоодбрана“, како и „да го одржи капацитетот на САД да се спротивстави на секое прибегнување кон сила или други форми на принуда што би ја загрозило безбедноста или социјалниот или економскиот систем на луѓето на Тајван “.

Оваа двосмисленост – при што САД не го признаваат Тајван како независна држава, но во исто време ја поддржуваат нејзината безбедност и де факто автономија – останува неподнослива состојба на работите за кинескиот еж.

Сепак, рамнотежата на силите се трансформира од 1971 година наваму – и многу подлабоко отколку што можеше да предвиди Кисинџер. Кина пред 50 години беше бедно сиромашна; и покрај огромното население, кинеската економија беше мал дел од БДП-то на САД. Оваа година, Меѓународниот монетарен фонд предвидува дека кинескиот БДП ќе биде три четвртини од БДП-то на САД. Врз основа на паритет на куповна моќ, Кина ги надмина САД во 2017 година.

Во истата временска рамка, и Тајван напредуваше. Не само што се истакна како една од најнапредните економии во Азија, туку Тајван стана жив доказ дека етнички кинески народ може да напредува во демократија. Авторитарниот режим што го водеше Тајпеј во 70-тите години на минатиот век е далечно сеќавање. Денес, тоа е сјаен пример како слободното општество може да користи современа технологијата за да ги зајакне своите граѓани – што објаснува зошто Тајван најдобро во светот се справува со пандемијата Ковид-19 (вкупни смртни случаи: 10).

Како што тврдеше Греам Алисон од Универзитетот Харвард во својата исклучително влијателна книга „Наменета за војна: Дали Америка и Кина можат да избегаат од стапицата на Тукидид?“, Економскиот подем на Кина – кој на почетокот беше поздравен од американските креатори на политиката – на крајот ќе изгледаше како закана за Конфликтите на САД меѓу актуелните и растечките сили се одлика на светската политика од 431 година п.н.е., кога тоа беше „растот на моќта на Атина и алармот во Спарта“ што доведе до војна. Единствено изненадувачки беше што на претседателот Доналд Трамп, баш од сите луѓе, требаше да ги разбуди Американците за заканата што ја носи растот на моќта на Народната Република… (продолжува)

Нил Фергусон е постар соработник во Институтот Хувер на Универзитетот Стенфорд и колумнист за Блумберг. Претходно бил професор по историја на Универзитетот Харвард, Универзитет Њујорк и Универзитетот Оксфорд. Тој е основач и управен директор на Greenmantle, советодавна фирма со седиште во Њујорк.

Текстот со интервенции е превземен од Bloomberg Opinion.